Europa cierpi pod naporem niespotykanych dotąd upałów, które już teraz odbijają się na zdrowiu i życiu wielu osób. Skąd bierze się tak gwałtowne nagrzewanie się kontynentu?
Od wiosny znaczące obszary Europy Zachodniej zmagają się z falą upałów – wysoka temperatura od Wielkiej Brytanii i Irlandii na północy, aż po Hiszpanię i Włochy na południu, utrzymuje się bez przerwy, wpływając na codzienne życie milionów ludzi.
Za tę niestandardową pogodę odpowiada fenomen znany jako „kopuła cieplna”. Ten potężny, wolno przesuwający się obszar wysokiego ciśnienia, zaciągnięty znad północnej Afryki, zatrzymuje na miejscu gorące powietrze jak pokrywka na garnku, trzymając upał nad Europą.
Według danych unijnej służby Copernicus, w ostatnich 25 latach takie zjawiska zdarzają się znacznie częściej, co skutkuje powtarzającymi się, ekstremalnymi falami gorąca.
„Tak intensywne temperatury były kiedyś rzadkością, nawet latem” – komentuje profesor klimatologii Friederike Otto z Imperial College London. „Obecne rekordy upałów wyraźnie pokazują wpływ zmian klimatycznych.”
Europa ociepla się najszybciej na świecie. „Konsekwencje są poważne”
Nie sposób jeszcze dokładnie określić, jak bardzo ten ostatni upał zawdzięcza się zmianom klimatu wywołanym emisją gazów cieplarnianych, ale wcześniejsze badania wskazują wyraźnie, że ekstremalne fale upałów stały się bardziej prawdopodobne i intensywne z powodu działania człowieka.
Raport opublikowany na początku roku pokazuje, że w 2025 aż 95% powierzchni Europy zanotowało średnie temperatury przewyższające normę, a temperatury powyżej 30°C były odczuwalne nawet za kołem podbiegunowym. Dodatkowo zanotowano rekordowo ciepłą powierzchnię morza.
Europejski kontynent nagrzewa się prawie dwukrotnie szybciej niż globalna średnia, a temperatura wzrosła średnio o 2,5°C w porównaniu z czasami sprzed epoki przemysłowej. Świat z kolei obserwuje wzrost średniej temperatury o około 1,4°C.
Dlaczego właśnie Europa się tak nagrzewa?
Klimatologowie tłumaczą to częściowo specyficznym położeniem geograficznym – Europa sąsiaduje z Arktyką, która ociepla się jeszcze szybciej niż reszta globu.
Dane Copernicusa podają, że temperatura w rejonie bieguna północnego wzrosła już o ponad 3,3°C. Przyczyną jest m.in. topniejący arktyczny lód, który został zastąpiony przez ciemniejszą powierzchnię oceanu, absorbującą zdecydowanie więcej promieni słonecznych niż odbijający śnieg i lód.
Ten efekt albedo działa także na terenie Europy – obszary, które dawniej były pokryte śniegiem i lodem przez większą część roku, jak na przykład wysokie partie Alp, dziś coraz częściej pozostają bez śnieżnej pokrywy, co dodatkowo przyśpiesza nagrzewanie się kontynentu.
Jak wiatr zmienia pogodę i sprzyja falom upałów?
Naukowcy zwracają uwagę, że zmiany klimatyczne wpływają także na prąd strumieniowy, czyli silny wiatr wiejący na dużych wysokościach z zachodu w kierunku Europy. Ten kiedyś stabilny prąd jest coraz bardziej niestabilny i pęka na dwie odnogi, co powoduje utrzymywanie się długich fal upałów zwłaszcza na Zachodzie kontynentu.
„Obszar ten leży na trasie, którą zwykle dociera do nas chłodne powietrze z Atlantyku, ale podczas rozdzielenia prądu strumieniowego systemy pogodowe zostają skierowane na północ, a my doświadczamy długotrwałych fal gorąca” – tłumaczyła badaczka klimatu dr Efi Rousi.
Czystsze powietrze a wzrost temperatur – paradoks zmian
Co zaskakujące, coraz czystsze powietrze w Europie, będące efektem zaostrzonych norm środowiskowych od lat 80., również wpływa na ocieplenie planety. Zmniejszenie ilości odbijających światło cząsteczek siarczanów i azotanów usuwało naturalny efekt chłodzenia, który wcześniej nieco osłabiał globalne ocieplenie.
Specjaliści podkreślają jednak, że to nie powód do rezygnacji z działań na rzecz ograniczenia emisji gazów cieplarnianych. Wprost przeciwnie – walka o zachowanie klimatów na poziomie możliwie niskiego wzrostu temperatury jest kwestią kluczową.
Światowa Organizacja Meteorologiczna i brytyjskie Biuro Meteorologiczne przewidują, że w najbliższych pięciu latach średnie temperatury będą oscylować blisko rekordowych wartości. Istnieje nawet duże prawdopodobieństwo, że przed 2031 rokiem zostanie ustanowiony nowy, historycznie najwyższy rekord temperatur.
„Przed nami stoi jasne wyzwanie” – mówi sekretarz generalny ONZ Antonio Guterres, nawołując rządy do działań mających na celu ograniczenie wzrostu temperatur i budowę bezpiecznej przyszłości dla wszystkich.
W ostatnich tygodniach ONZ zdecydowała o kontynuacji wsparcia dla szybkiego i sprawiedliwego odejścia od paliw kopalnych. Jednocześnie dynamiczny rozwój odnawialnych źródeł energii od początku XXI wieku już teraz spowalnia najgorsze prognozy zmian klimatu.
