W Polsce trwa chaos związany z wywozem odpadów, a koszty ich utylizacji wciąż rosną, uderzając w portfele mieszkańców. Znane są przypadki, gdy z osiedli znikają pojemniki na szkło, a gminy notują gigantyczne długi sięgające nawet 1,5 mld zł. Ustawa, która miała przenieść część obciążeń finansowych na producentów opakowań, utknęła niestety w martwym punkcie legislacyjnym.
– W mojej kamienicy kartki z ostrzeżeniami o karach za nieprawidłową segregację śmieci pojawiły się dosłownie na każdym kroku – na drzwiach wejściowych, w windzie, przy skrzynkach pocztowych. Problem w tym, że nikt nie mówi, gdzie teraz wyrzucać stare ubrania lub gdzie podziały się pojemniki na szkło. To jest po prostu dezorientujące! – żali się Milena z Wieliczki koło Krakowa.
Podobne głosy zdezorientowanych mieszkańców napływają z całej Polski. Zmieniane przepisy, dostosowujące się do wymogów unijnych, wprowadzają chaos, z którym nie radzą sobie ani gminy, ani obywatele. Skutek? Zadłużenie samorządów za wywóz i przetwarzanie odpadów w 2025 r. sięga 1,46 mld zł, a mieszkańcy odczuwają to w postaci wyższych opłat i rosnących czynszów.
Czy jest nadzieja na poprawę sytuacji i obniżenie kosztów? – pytamy Dorotę Bąbiak-Kowalską, ekspertkę od prawa środowiskowego.
– Mamy nadzieję, że planowane zmiany w przepisach przyniosą realną ulgę wszystkim obywatelom – odpowiada.
Jak i gdzie wyrzucać stare tekstylia?
Problem z segregacją odpadów tekstylnych nie jest prosty. W Polsce obowiązuje pięciopojemnikowy model segregacji śmieci, choć gminy mają prawo dostosowywać szczegóły, na przykład dzieląc szkło na kolorowe i bezbarwne.
Kary, na które wskazuje Milena, dotyczą złamania zasad selektywnej zbiórki – wrzucanie śmieci do niewłaściwych pojemników, umieszczanie elektroniki zamiast oddzielnie oraz gromadzenie odpadów zmieszanych zamiast posegregowanych, co skutkuje podwyższoną opłatą nawet 4-krotnie wyższą.
Tekstylia i odzież jako śmieci muszą trafiać do gminnych punktów selektywnej zbiórki (PSZOK), choć coraz więcej gmin wprowadza w tym zakresie ułatwienia – np. pojemniki na osiedlach lub zbiórki bezpośrednio spod domów. To jednak zależy od zamożności i decyzji władz lokalnych.
Ministerstwo Klimatu i Środowiska wskazało, że silnie zabrudzone tekstylia, takie jak ścierki czy gąbki nasączone tłuszczem, mogą być wyrzucane do odpadów zmieszanych, by nie zanieczyszczać selektywnie zbieranych surowców. Tekstylia skażone substancjami chemicznymi powinny zostać dostarczone do specjalnych punktów zbiórki (PSZOK).
Co z pojemnikami na szkło?
Tu jest jeszcze większy mętlik. Zgodnie z prawem, właściciel nieruchomości odpowiada za zapewnienie pojemników na odpady, ale rada gminy może przejąć ten obowiązek. W praktyce to oznacza, że w niektórych miejscach mieszkańcy mają do dyspozycji pojemniki typu „dzwon” lub „iglo”, a w innych muszą sami zadbać o segregację szkła.
Wariant „all inclusive”, czyli odbiór ubrań spod drzwi czy gęsta sieć pojemników na szkło, to dziś rzadkość, bo finanse wielu samorządów są tragiczne – wydatki na gospodarkę odpadami znacznie przewyższają wpływy z opłat od mieszkańców. W dodatku od niedawna obowiązuje system kaucyjny, który redukuje dochody gmin z odzysku plastiku.
Rewolucja w recyklingu – kto faktycznie powinien płacić?
Samorządy pokładają nadzieje w tzw. Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP). To projekt ustawy, która ma obciążyć kosztami utylizacji firm, które produkują opakowania, zwłaszcza te trudne do recyclingu.
– Są producenci, którzy generują trudne do utylizacji odpady i nie ponoszą za to żadnych kosztów, tylko zyski. ROP wymusza także ekomodulację, czyli produkcję opakowań łatwiejszych do recyklingu – wyjaśnia Dorota Bąbiak-Kowalska.
Problem w tym, że projekt ustawy wywołuje spory polityczne. Ministerstwo Finansów i UOKiK zgłosiły zastrzeżenia – m.in. obawy o ukryte koszty dla gmin i konsumentów. Rząd opóźnił jej wprowadzenie, a termin wdrożenia uchylił.
Co warto podkreślić, obecny system opłat od mieszkańców bazuje na metodach, które nie uwzględniają faktycznej ilości produkowanych śmieci.
– System wymusza na mieszkańcach płacenie według ustalonych kryteriów, bez powiązania z faktycznymi odpadami. Nie ma też obciążenia producentów, którzy opakowują produkty w zbędne warstwy plastiku czy papieru – komentuje prawnik Maciej Kiełbus.
Dzięki ROP koszt miałby zależeć od indywidualnej konsumpcji – kupujący więcej, zapłaci więcej w systemie recyklingu. Niestety prace legislacyjne stoją, a Polska ma ryzyko kar unijnych, jeśli nie wdroży zmian na czas.
Szansa na poprawę sytuacji jest – ale na efekty trzeba będzie jeszcze poczekać. W międzyczasie mieszkańcy zmuszeni są radzić sobie z chaosem zarówno segregacyjnym, jak i finansowym we własnych wspólnotach i gminach.
