Branża budowlana stoi przed poważnymi wyzwaniami po wprowadzeniu nowych przepisów Państwowej Inspekcji Pracy. Umowy śmieciowe i praca na czarno są tam nadal na porządku dziennym, a teraz inspektorzy będą mieli nowe narzędzia do walki z tymi zjawiskami.
Na rynku pracy nastąpi prawdziwa rewolucja. Od teraz PIP zyska możliwość przekształcania umów zlecenia czy kontraktów B2B w umowy o pracę. Choć procedura jest złożona, to jej wpływ może być ogromny. Jak wpłynie to na rynek zatrudnienia? O tym piszemy w cyklu „PIP.Zmiana”. Zachęcamy do podzielenia się swoją opinią na ten temat.
8 lipca weszły w życie ustawy, które dają inspektorom PIP więcej uprawnień do kontroli prawidłowości zatrudnienia. W sytuacji, gdy pracownik powinien być zatrudniony na podstawie umowy o pracę, lecz ma podpisaną umowę zlecenia lub B2B, inspektorzy będą mogli podjąć interwencję.
Rewolucja w kontroli – każda skarga zostanie dokładnie zweryfikowana
Kodeks pracy od wielu lat precyzyjnie wskazuje, że nie można zastępować umów o pracę umowami cywilnoprawnymi, gdy pomiędzy pracodawcą a zatrudnionym istnieje stosunek pracy, czyli gdy zatrudniony wykonuje pracę osobiście, działa pod nadzorem pracodawcy oraz ma ustalone miejsce i czas pracy.
Janusz Krasoń, Główny Inspektor Pracy, tłumaczy:
Każdy, kto jest zatrudniony na umowie cywilnoprawnej lub B2B, a wykonuje obowiązki jak pracownik na etacie, ma prawo ubiegać się o swoje prawa wynikające z umowy o pracę. Teraz może zgłosić się do nas z prośbą o interwencję – każda taka skarga zostanie dokładnie zbadana i rozwiejemy wszelkie wątpliwości.
Warto podkreślić, że inspektorzy nie mogą ujawniać, że kontrola została wszczęta na podstawie anonimowej lub nieanonimowej skargi, chyba że skarżący wyrazi na to pisemną zgodę.
Milion pół miliona osób pracuje na umowach cywilnoprawnych
Z najnowszych danych GUS wynika, że na koniec września 2025 roku około 1,5 mln osób w Polsce pracowało na umowach zlecenia lub dzieło – liczba ta wzrosła w ciągu roku o ponad 5 procent, a od czerwca 2025 r. o niemal 3,5 procent.
Budownictwo to jedna z branż z największą liczbą pracowników zatrudnionych na tzw. śmieciówkach – ponad 130 tys. osób, z czego zdecydowaną większość stanowią mężczyźni.
Skala problemu jest widoczna choćby z ogłoszeń o pracę: „Firma budowlana poszukuje osób do robót przy inżynierii drogowo-mostowej. Praca obejmuje rozbiórki, kucie, szpachlowanie i wywóz urobku. Umowa zlecenie na start.”
Wiele ofert podobnego typu pojawia się w całym kraju. Jeden z pracodawców w branży tłumaczy:
Rotacja pracowników jest ogromna – ludzie zostają na kilka dni lub tygodni i odchodzą. Trudno więc oferować od początku umowę o pracę.
Z kolei pracownicy podkreślają, że umowy cywilnoprawne to sposób na obniżenie kosztów zatrudnienia przez firmy. Bartosz, który niedawno zmienił pracę ze względu na brak stabilnego zatrudnienia, mówi:
Fajnie, że płacili dobrze, ale większość pieniędzy była „pod stołem”. Na umowie zlecenie zarabiałem bardzo mało. Planuję ślub i chcemy kupić mieszkanie – z taką umową w banku trudno coś załatwić. Przeszedłem do produkcji – mam mniej, ale przynajmniej etat.
Kontrole obejmą każde miejsce i etap budowy
W tym roku planowanych jest ponad tysiąc kontroli w branży budowlanej. Magda Dąbrowska, prezes Grupy Progres, wyjaśnia:
Inspektorzy będą pojawiać się na placach budowy niemal na każdym etapie – zarówno podczas dużych, skomplikowanych projektów, jak i mniejszych inwestycji, gdzie ryzyko łamania przepisów również jest wysokie.
Kontrole będą kompleksowe i obejmą nie tylko kwestie legalności zatrudnienia, ale też bezpieczeństwo pracy. W centrum uwagi znajdą się m.in. zagrożenia życia i zdrowia, prace na wysokości, zabezpieczenie terenu oraz odpowiedzialność całego łańcucha podmiotów – od inwestora aż po podwykonawców.
Równocześnie około 1,2 tysiąca pracodawców budowlanych zostanie objętych działaniami prewencyjnymi – szkoleniami i doradztwem, mającymi na celu ograniczanie wypadków przy pracy.
Budownictwo i walka z szarą strefą
Branża ta znalazła się również w centrum uwagi rządu w kontekście zwalczania szarej strefy. W marcu premier powołał specjalny zespół międzyresortowy, który koordynuje działania mające na celu zwalczenie nielegalnych praktyk na rynku pracy.
Zespół analizuje sytuację przede wszystkim w budownictwie i warsztatach samochodowych, a także przygotowuje rozwiązania, także cyfrowe, które pomogą ograniczyć problem pracy „na czarno”.
Szara strefa w budownictwie oznacza zarówno brak umów, jak i nielegalne świadczenie usług remontowych i budowlanych dla klientów indywidualnych. Według raportu Instytutu Prognoz i Analiz Gospodarczych, szara strefa w całej gospodarce wyniosła w 2025 roku ponad 18 procent PKB, z prognozą na 2026 r. na poziomie 17,7 procent.
Wysoki poziom nielegalnego zatrudnienia, zwłaszcza cudzoziemców
Kontrole PIP pokazują, że problem z nielegalnym zatrudnieniem nie dotyczy tylko Polaków. W 2025 roku wykryto takie przypadki u prawie 6 tysięcy cudzoziemców – czyli niemal 20 procent spośród kontrolowanych.
Największą grupą są Ukraińcy, ale nielegalnie zatrudniani byli także obywatele Białorusi, Gruzji, Filipin, Kolumbii i Indii. Najczęstszym przewinieniem było brak wymaganych zezwoleń na pracę.
Najwięcej przypadków nielegalnej pracy dotyczyło sektora budowlanego (23 procent), następnie usług administracyjnych i agencji pracy tymczasowej (20 procent), a także przemysłu przetwórczego (15 procent).
Wśród Polaków z kolei podczas 138,8 tysiąca kontroli wykryto 13,6 tysiąca przypadków pracy bez umowy, a budownictwo również pozostaje jedną z branż z największym problemem.
Pracodawcy w budownictwie muszą się liczyć z intensyfikacją kontroli w tym roku. Pracownicy coraz częściej będą domagać się takich praw, które przysługują im przy umowach o pracę. Zatrudnianie bez umów i na śmieciówkach niesie za sobą poważne konsekwencje – finansowe, a także zdrowotne, gdyż brak opłaconych składek odbiera dostęp do publicznej opieki zdrowotnej. Wypadki na budowach nadal zdarzają się często, co tylko potwierdza, jak ważna jest rzetelna kontrola.
