Tegoroczny letni sezon obron prac dyplomowych na polskich uczelniach wyższych napotkał na bezprecedensowe trudności proceduralne. Centralny Jednolity System Antyplagiatowy (JSA), wyposażony w mechanizmy wykrywania tekstów generowanych przez sztuczną inteligencję, masowo generuje fałszywe alarmy, co powoduje chaos w harmonogramach egzaminów. Tysiące studentów i ich promotorów utknęło w sytuacji, gdzie automat bezpodstawnie blokuje prawo do obrony, naruszając przy tym kluczowe zasady prawne procesu edukacyjnego.
Prawo a proces antyplagiatowy w polskich uczelniach
Sprawdzanie oryginalności prac dyplomowych przed egzaminem jest regulowane przepisami zawartymi w ustawie – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Zgodnie z art. 76 ust. 4, każda praca licencjacka, inżynierska i magisterska musi przejść obowiązkową weryfikację w centralnym systemie JSA.
Implementacja algorytmów wykrywających wykorzystanie narzędzi AI diametralnie zmieniła charakter systemu – z narzędzia wspomagającego w stały element decyzyjny.
Wzrost fałszywych alarmów generowanych przez system
Współczesne algorytmy analizujące użycie AI w tekstach, zintegrowane z JSA, często mylnie identyfikują jako wygenerowane przez sztuczną inteligencję prace cechujące się wysokim stopniem formalnego języka, naukowym stylem lub bogatym cytowaniem aktów prawnych.
Efektem są sytuacje, gdzie studenci, którzy napisali prace samodzielnie, otrzymują fałszywe raporty sugereujące nieuczciwość akademicką.
Problem odwrócenia ciężaru dowodu i blokady procedur
Gdy system JSA wskazuje przekroczenie ustalonych progów podobieństwa, procedura dopuszczenia do obrony zostaje automatycznie wstrzymana. W praktyce dochodzi do nieuzasadnionego przerzucenia ciężaru dowodu na studenta.
To właśnie on musi wykazać swoją niewinność, mimo braku jasnych i sformalizowanych mechanizmów odwoławczych w regulaminach uczelni. Taka sytuacja łamie podstawowe prawa konsumenckie i administracyjne studentów.
Promotor jako kluczowa instancja decyzyjna
Zgodnie z prawem szkolnictwa wyższego wynik systemu JSA ma wyłącznie charakter pomocniczy i nie jest ostatecznym rozstrzygnięciem. Wyłącznie promotor decyduje o dopuszczeniu pracy do obrony:
- Promotor musi przeprowadzić własną, merytoryczną ocenę raportu wygenerowanego przez JSA.
- Jeśli rozpozna fałszywy alarm AI, podpisuje on oświadczenie potwierdzające samodzielność pracy przez studenta.
- W praktyce jednak wielu promotorów, obawiając się konsekwencji dyscyplinarnych, odmawia zatwierdzenia prac z wysokim wskaźnikiem AI.
- Brak podpisu pod raportem skutkuje formalnym brakiem możliwości wyznaczenia terminu obrony przez dziekanat.
Taka postawa narusza obowiązki pracownicze nauczycieli akademickich i prowadzi do przewlekłego opóźnienia w procesie administracyjnym wobec studenta.
Możliwości odwoławcze i ochrona praw studenckich
Studenty, których obrona została zablokowana przez błędne działanie systemu JSA, mają kilka narzędzi prawnych do obrony swoich praw. Uniemożliwienie obrony z powodu błędów technicznych po stronie uczelni jest równoznaczne z niewykonaniem umowy edukacyjnej.
Osoba poszkodowana może złożyć oficjalną skargę do dziekana wydziału, a następnie do rektora, domagając się wyznaczenia terminu egzaminu dyplomowego. W piśmie warto podkreślić, że system antyplagiatowy jest jedynie statystycznym narzędziem, a nie źródłem prawa.
Jeżeli konflikt nie zostanie rozwiązany, możliwe jest wniesienie sprawy na drogę sądową w ramach ochrony dóbr osobistych i dobrego imienia lub uzyskania odszkodowania za opóźnienie w uzyskaniu dyplomu, co może mieć wpływ na utratę okazji zawodowych.
Moja praca została oceniona na 45% użycia AI, mimo że pisałem ją osobiście. Czy dziekanat może mnie automatycznie skreślić?
Nie ma podstaw prawnych do takiego działania. Wynik systemu JSA nie jest wystarczający, by podejmować sankcje czy skreślenie z listy studentów. Uczelnia jest zobowiązana przeprowadzić pełne wyjaśnienie sytuacji, a brak rozpatrzenia sprawy przez promotora i niemożność złożenia wyjaśnień przez studenta stanowią poważne naruszenie procedur.
Co zrobić, gdy promotor obawia się podpisać raport z wysokim wskaźnikiem AI i odsyła mnie „do poprawki”?
Warto wystosować pisemne oświadczenie do promotora z kopią do dziekana, że praca została napisana samodzielnie, żądając rzeczowej oceny, a nie jedynie skupienia się na wskaźniku procentowym. Można dołączyć dowody takie jak wcześniejsze wersje plików, historię edycji w programie czy szczegółową bibliografię, co zmusi promotora do merytorycznego rozpatrzenia pracy.
Czy uczelnia może wszcząć postępowanie dyscyplinarne tylko na podstawie raportu JSA?
Rektor może rozpocząć postępowanie w przypadku podejrzenia naruszenia zasad akademickich, jednak sam raport AI nie jest wystarczającym dowodem. Rzecznik dyscyplinarny musi wykazać, że faktycznie doszło do plagiatu zgodnie z ustawą o prawie autorskim, co przy fałszywych alarmach AI jest praktycznie niemożliwe.
Moja obrona została opóźniona z powodu błędów kontrolnych, przez co straciłem ofertę pracy. Czy mogę ubiegać się o odszkodowanie?
Jak najbardziej. Jeżeli przesunięcie terminu obrony i wydania dyplomu wynikało z bezprawnego działania uczelni, student ma prawo wnieść pozew o odszkodowanie na podstawie art. 471 Kodeksu cywilnego. Konieczne jest jednak wykazanie rzeczywistej szkody finansowej, na przykład w postaci utraconych zarobków z powodu utraty pracy.
