Nie zawsze trudności, z jakimi zmaga się nastolatek, są widoczne w szkolnym dzienniku. Czasami uczeń ma dobre oceny, jest punktualny i pozornie spokojny, ale w środku zmaga się z napięciem, bezsennością oraz ciągłym lękiem przed porażką. Czasami wystarczy, że ktoś dorosły zatrzyma się na moment i zamiast osądzać, powie: „Widzę, że przeżywasz trudności. Jestem przy tobie”.
Sylwia Żywicka, doświadczona pedagog i trenerka kompetencji społecznych, od lat pracuje z młodzieżą w Technikum TEB Edukacja w Olsztynie. Przez dekadę współpracowała z olsztyńską Policją, gdzie zajmowała się profilaktyką oraz problemami młodzieży. W rozmowie wyjaśnia, dlaczego stres może mieć pozytywne strony, dlaczego edukacja domowa nie jest panaceum na wszystkie problemy i jak ważne jest budowanie u młodych ludzi poczucia sprawczości oraz bezpieczeństwa.
Najczęstsze bariery uczniów – samotność wewnętrzna
Jakie problemy najczęściej zgłaszają Ci uczniowie?
Sylwia Żywicka: Przede wszystkim samotność – choć nie zawsze ta fizyczna, bo młodzi ludzie są otoczeni rodziną, kolegami i aktywni online. Chodzi raczej o to, czy potrafią być ze sobą, czy akceptują siebie i czy czują, że ktoś ich naprawdę zauważa.
Za tym kryje się obniżony nastrój, nieporozumienia w relacjach, lęk przed oceną oraz silna potrzeba bycia dostrzeżonym nie tylko przez rówieśników, ale też rodziców i nauczycieli.
Czasy się zmieniają, a presja rośnie
Czy współczesna młodzież różni się od wcześniejszych pokoleń?
SŻ: Każde pokolenie miało swoje trudności, ale dziś młodzi mają do czynienia z ogromną ilością bodźców, których kiedyś nie było – internet, media społecznościowe, ciągły napływ informacji i obrazy, które porównują z własnym życiem. Nasz mózg nie nadąża za tempem zmian, przez co często nie ma czasu ich spokojnie przetworzyć.
Kiedyś młodzież porównywała się do najbliższego otoczenia – klasy, sąsiadów, rodziny. Teraz porównuje się z wyidealizowanymi obrazami z internetu, co potęguje presję, by nieustannie się wyróżniać i radzić sobie na wysokim poziomie.
Wysokie oceny nie świadczą o braku problemów
Czy uczeń, który świetnie się uczy i nie sprawia kłopotów wychowawczych, może czuć się przeciążony?
SŻ: Zdecydowanie tak. Uczniowie, którzy otwarcie pokazują swój bunt lub trudności, łatwiej zwracają na siebie uwagę dorosłych. Natomiast ci cisi, punktualni i systematyczni często ukrywają prawdziwe emocje i stres, który kosztuje ich bardzo dużo sił.
Często oceniamy funkcjonowanie dziecka przez pryzmat ocen i zachowania, nie dostrzegając, że za tym może kryć się ogromne napięcie. Dlatego potrzebny jest ktoś uważny – rodzic, nauczyciel lub pedagog, kto zauważy zmiany i zapyta: „Widzę, że to dla ciebie trudne. Co się dzieje?”
Kiedy szukać pomocy?
SŻ: Już samo zastanawianie się nad tym jest cenne. Niepokój rodzica to nie diagnoza, a raczej chęć zrozumienia sytuacji. Każdy nastolatek jest inny, jeden może potrzebować więcej przestrzeni, inny wsparcia. Ważne jest obserwowanie, rozmowa i próba odkrycia, co dzieje się pod powierzchnią pozornej normalności.
Stres jako naturalna reakcja – kiedy staje się problemem?
Wielu mówi o negatywnym wpływie stresu na uczniów. Czy zawsze jest on szkodliwy?
SŻ: Stres jest wrodzoną reakcją na nowe lub ważne sytuacje i nie musi być zły. Pomaga się skoncentrować i zmobilizować. Problem pojawia się, gdy stres jest zbyt silny lub trwa długo, paraliżując działania.
Należy nauczyć młodych rozpoznawać sygnały stresu w ciele – przyspieszony oddech, drżące ręce czy pustkę w głowie. Świadomość tego pozwala lepiej radzić sobie z napięciem. Nie chodzi o całkowite wyeliminowanie stresu, bo przecież w życiu czekają egzamin maturalny, studia czy rozmowy kwalifikacyjne.
Przygotowanie do egzaminów a radzenie sobie ze stresem
Jak pomóc młodemu człowiekowi oswoić stres egzaminacyjny?
SŻ: Najlepiej zacząć przygotowania wcześnie i konkretnie. Dla jednych sprawdzą się ćwiczenia oddechowe, dla innych uziemienie – np. poczucie stóp na podłodze lub skupienie na chwili obecnej.
Ważne jest też oswojenie samej sytuacji. Możliwość wcześniejszego odwiedzenia szkoły, poznania sali lub przebiegu egzaminu pozwala zmniejszyć niepewność i buduje poczucie kontroli.
W TEB Edukacja uczniowie edukacji domowej mają okazję zapoznać się z przestrzenią egzaminacyjną przed zdawaniem, co znacząco obniża napięcie. Miały też miejsce sytuacje, gdy uczennica bała się egzaminu ustnego i potrzebowała, by mama była przy niej – nadano jej wtedy możliwość takiego wsparcia, które pozwoliło jej stopniowo radzić sobie z trudnymi emocjami.
„Jestem obok, niezależnie od wyniku” – magiczne słowa dla młodzieży
W jaki sposób rodzice, choć chcą dobrze, często nieświadomie zwiększają presję na dziecko?
SŻ: Powinniśmy pamiętać, że sami rodzice często odczuwają stres i obawy. Ich intencje są dobre, ale czasem słowa typu „musisz się bardziej skupić” czy „nie możesz się tak denerwować” wywołują dodatkową presję.
Najważniejsze jest, aby być blisko, nie dawać od razu gotowych rad, a po prostu pokazać, że jesteśmy, bez względu na wynik. To może być cenniejsze niż kolejne wskazówki, szczególnie jeśli dziecko jeszcze nie wie, jak poradzić sobie z emocjami.
Warto wspomnieć o książce „A królik słuchał”, która uczy, że czasem najważniejsze jest ciche wsparcie i obecność, nie zaś chwytanie się natychmiastowych rozwiązań.
Edukacja domowa – nie zawsze ucieczka od szkoły
Jak reagować, gdy nastolatek chce przejść na edukację domową?
SŻ: Przede wszystkim należy rozmawiać i zrozumieć motywacje takiej decyzji. Edukacja domowa to nie lekarstwo na każdy problem ani nie jest prostą ucieczką. Warto sprawdzić, co się wydarzyło, czy chodzi o konkretne relacje, przeciążenie czy może inny rytm życia.
W TEB Edukacja uczniowie mogą łączyć modele nauki domowej i stacjonarnej, co daje elastyczność. Czasem po czasie okazuje się, że dziecko potrzebuje po prostu zmiany szkoły lub wsparcia w obecnym miejscu.
Edukacja domowa wymaga większej samodyscypliny i odpowiedzialności – uczeń, mimo dostępu do nauczycieli i materiałów, musi stopniowo przejmować kontrolę nad swoim procesem nauki.
Jak wspierać uczenie się w domu, aby nie zamienić go w kolejną szkołę?
SŻ: Dobrze jest dać uczniowi odpowiedzialność w ramach jasnych zasad. Rodzic nie musi pilnować każdej godziny nauki, ale może wspólnie ustalić, gdzie dziecko najlepiej się uczy, jakie materiały chce wykorzystać oraz jak monitorować postępy.
Ważne jest też, by zachować równowagę – nie mówić „rób, co chcesz”, lecz zaproponować: „wiemy, że musisz się uczyć, zastanówmy się, jak chcesz to zorganizować”. To buduje u młodego człowieka poczucie sprawczości.
Socjalizacja poza szkolnymi murami
Rodzice często boją się, że edukacja domowa odbierze dziecku kontakt z rówieśnikami. Czy słusznie?
SŻ: Szkoła to tylko jedno z miejsc nauki relacji społecznych. Edukacja domowa nie oznacza izolacji – kontakty buduje się podczas zajęć pozaszkolnych, treningów, warsztatów czy wydarzeń organizowanych przez szkołę.
Codzienna obecność na lekcjach daje okazje do spotkań, ale nie gwarantuje dobrej socjalizacji. Czasem to szkoła jest źródłem stresu i problemów w relacjach.
W TEB Edukacja uczniowie edukacji domowej mogą uczestniczyć m.in. w wyjazdach, zielonych szkołach czy studniówkach, jeśli chcą. Warto z nimi rozmawiać o tym, jak i gdzie chcą spędzać czas oraz rozwijać zainteresowania. Często uczniowie zauważają, że ich życie towarzyskie rozkwita w nowych, pasjonujących środowiskach.
Edukacja domowa rozwija odpowiedzialność i samodzielność
Jakie korzyści daje młodym ludziom edukacja domowa?
SŻ: Przede wszystkim poczucie sprawczości – młodzi uczą się, że nie są jedynie wykonawcami gotowego planu, ale mogą decydować o swoim procesie nauki, wiedząc, kiedy prosić o pomoc, jak rozłożyć zadania i czego jeszcze potrzebują.
Oznacza to nie tyle samotność, co rozwijanie samoświadomości, wskazywanie, kiedy potrzebujemy innego podejścia czy wyjaśnienia. To cenna umiejętność przydatna w dalszej edukacji i życiu.
W edukacji domowej młodzież poznaje różne sposoby zdobywania wiedzy – nie tylko z podręcznika, ale np. z filmów czy podcastów, by potem potrafić ocenić wartość i wiarygodność źródeł.
Przykładem jest uczeń, który uczył się z TikToka i potrafił merytorycznie łączyć fakty, co pokazuje, że forma nauki nie przesądza o jej jakości.
Ważne jest wspieranie krytycznego myślenia i świadomego wyboru materiałów edukacyjnych, które pomagają porządkować wiedzę i efektywnie się uczyć.
Na zakończenie – edukacja domowa to nie łatwizna
SŻ: Edukacja domowa to alternatywna droga, niekoniecznie prostsza, za to dająca większą swobodę i odpowiedzialność. Jeśli jest dobrze prowadzona, pomaga uczniowi poczuć, że potrafi poradzić sobie samodzielnie i mieć kontrolę nad własnym rozwojem.
