Kiedyś problemem polskiej edukacji były przepełnione sale lekcyjne, dziś sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Coraz więcej szkół boryka się z pustymi ławkami i zanikającą liczbą uczniów. Specjaliści ostrzegają, że niektóre klasy mogą liczyć nie więcej niż kilka osób.
Jeszcze kilkanaście lat temu rodzice musieli rywalizować o miejsce dla swoich dzieci w zbyt licznych szkołach i przedszkolach. Teraz natomiast samorządy stają przed nową rzeczywistością – maleją liczy uczniów, co w wielu miejscowościach powoduje, że klasy składają się zaledwie z kilku dzieci. Eksperci wskazują, że tworzenie oddziałów z mniej niż ośmioma uczniami jest nieefektywne i powinno zostać ograniczone.
Jaka powinna być „idealna” klasa?
Ten temat powrócił podczas Europejskiego Kongresu Gospodarczego w Katowicach. W spotkaniu uczestniczyli eksperci, samorządowcy oraz przedstawiciele oświaty, dyskutując o tym, jak powinna wyglądać optymalna klasa – tak, by zapewnić dzieciom odpowiednie warunki do nauki i rozwoju, ale jednocześnie umożliwić szkołom funkcjonowanie pod względem finansowym.
Na pierwszy rzut oka mniejsza liczba uczniów wydaje się zaletą – sprzyja indywidualnemu podejściu nauczyciela, uspokaja atmosferę i redukuje hałas. Jednak problem pojawia się, gdy w klasie jest tak mało dzieci, że działa to na niekorzyść całej szkoły, która traci stabilność finansową.
„Dzieci potrzebują rówieśników do zabawy, współzawodnictwa i wspólnych wyjazdów. W sześcioosobowej klasie trudno to zapewnić” – mówił Grzegorz Cichy, burmistrz Proszowic i prezes Unii Miasteczek Polskich.
Samorządy coraz częściej zgłaszają alarmujący wpływ niżu demograficznego zwłaszcza na małe szkoły i gminy. Prognozy pokazują, że między 2026 a 2034 rokiem liczba dzieci w wieku 7–14 lat spadnie z ponad 3,15 mln do około 2,58 mln, co oznacza spadek o ponad 18 proc., czyli ponad pół miliona uczniów mniej. W efekcie co piąta klasa, którą znamy dzisiaj, prawdopodobnie wkrótce przestanie istnieć.
Jakie liczby mówią eksperci?
Specjaliści zalecają, by idealna klasa liczyła około 13-15 uczniów – tyle, by umożliwić indywidualne podejście do każdego dziecka i jednocześnie pozwolić mu na nawiązywanie kontaktów z rówieśnikami. Niektórzy przedstawiciele samorządów uważają, że minimalna liczba uczniów w oddziale powinna wynosić osiem osób.
Dla wielu rodziców taki wymóg oznacza konieczność likwidacji części klas, co zwłaszcza na obszarach wiejskich wywołuje opór. Szkoła często pełni tam rolę centrum lokalnej społeczności i doniesienia o jej zamknięciu spotykają się z protestami ze strony mieszkańców i nauczycieli.
Z kolei nauczyciele mają swoje zdanie – postulują, by klasy nie liczyły więcej niż 20 uczniów, a w oddziałach zerowych – maksymalnie 18. Twierdzą, że mniejsze grupy to lepsze warunki nauki i bezpieczniejsze środowisko edukacyjne. Niż demograficzny może więc stać się szansą na podniesienie jakości kształcenia – pod warunkiem, że odpowiednio to wykorzystamy.
Dane Głównego Urzędu Statystycznego pokazują, że ten proces już się zaczął – mimo braku konkretnych wytycznych z ministerstwa. Obecnie średnia liczba uczniów w polskich publicznych szkołach podstawowych wynosi około 17-18, a na wsiach nawet mniej, bo około 15. Jeszcze kilkanaście lat temu tak niskie liczby były dostępne głównie w prywatnych placówkach, gdzie rodzice płacili wysokie czesne.
Presja demograficzna i jej konsekwencje
W niektórych szkołach na jedną klasę przypada tylko parę uczniów. Utrzymanie takich placówek to ogromne wyzwanie finansowe – samorządy muszą zapewnić pensje dla nauczycieli, ogrzewanie, konserwację budynków i organizację zajęć mimo malejącej liczby uczniów.
Statystyki demograficzne są przerażające. W 2024 roku urodziło się w Polsce zaledwie 251,8 tys. dzieci, co jest najniższym poziomem od 200 lat. W 2025 roku liczba ta spadła jeszcze bardziej – do około 238 tys. Tymczasem sieć ponad 13 tys. szkół podstawowych została zaplanowana na zupełnie inny poziom demograficzny.
Co ważne, sama liczba uczniów nie jest jednoznaczna z wynikami w nauce. Magdalena Radwan-Röhrenschef z Instytutu Badań Edukacyjnych podkreśla, że kluczowa jest jakość nauczania i warunki pracy nauczycieli, a nie tylko wielkość klasy.
Dzisiejsza rzeczywistość w szkołach jest też bardziej złożona z powodu rosnącej liczby dzieci wymagających wsparcia specjalistycznego czy z trudnościami emocjonalnymi. W praktyce niemal każda klasa potrzebuje dodatkowego nauczyciela wspomagającego.
Dodatkowym utrudnieniem są przepisy, które w klasach I-III określają limit do 25 uczniów. Kiedy liczba ta zostanie przekroczona, szkoła często musi uruchomić dodatkowe oddziały, co jest wyzwaniem organizacyjnym i finansowym dla małych placówek.
Zmiany na nadchodzące lata
Ministerstwo Edukacji nie pozostaje bierne – w grudniu 2025 roku wprowadzono nowelizację Prawa oświatowego, która ma zapobiec likwidacji małych szkół. Przewiduje ona możliwość organizowania nauki w wybranych etapach edukacyjnych, np. klas I–III, I–IV lub IV–VIII, co przypomina dawny model „szkół zbiorczych”.
Minister Barbara Nowacka przyznała, że według prognoz do 2060 roku liczba dzieci może spaść nawet o 30-45 proc., co radykalnie zmieni edukacyjną mapę Polski.
W niektórych miastach liczba szkół przekracza aktualną liczbę urodzeń – w 2025 roku odnotowano miejsca, gdzie na każde dziecko przypada jedna szkoła. To pokazuje, jak poważny jest problem i jak trudne będą decyzje dotyczące sieci szkół w najbliższych latach.
Nieuniknione zmiany i wyzwania
Samorządy coraz głośniej apelują o nowe standardy funkcjonowania szkół, które uwzględniałyby zarówno dobro dzieci, jak i ograniczenia finansowe gmin. Nowe rozwiązania – jak możliwość wykorzystywania wolnych pomieszczeń na opiekę nad najmłodszymi, zajęcia dla seniorów czy działania społeczne – dają nadzieję mniejszym placówkom, o ile lokalne władze zdecydują się z nich skorzystać.
Wciąż jednak pozostaje pytanie, jak pogodzić wysokie koszty utrzymania małych klas z ich pozytywnym wpływem na edukację. Różne kraje podchodzą do tego inaczej – Finlandia stawia na niewielkie grupy i inwestycje w nauczycieli, podczas gdy Japonia i Korea Południowa działają z dużymi klasami, osiągając znakomite wyniki edukacyjne.
Polski system edukacji stworzony trzy dekady temu musi się przystosować do nowych realiów. To dzieci, które obecnie uczęszczają do podstawówek, będą doświadczać skutków tych wszystkich zmian – ucząc się w klasach liczących od kilku do dwudziestu uczniów, w zależności od decyzji podejmowanych dziś przez decydentów.
