Coraz więcej zagranicznych turystów, zwłaszcza z Japonii i Stanów Zjednoczonych, przyjeżdża na Ukrainę, by zobaczyć z bliska ślady zniszczeń pozostawionych przez rosyjską inwazję. Choć tzw. „mroczna turystyka” budzi kontrowersje, organizatorzy podkreślają edukacyjny i dokumentalny charakter tych wyjazdów.
Po ponad czterech latach od rosyjskiej agresji ukraińskie biura podróży, które dotychczas skupiały się na tradycyjnych atrakcjach jak zabytki Kijowa czy nadmorskie kurorty Odessy, zaczęły oferować wyprawy do miejsc szczególnie doświadczonych przez konflikt, takich jak Bucza, Irpień czy Charków. Witalij Syniakow, jeden z organizatorów takich wycieczek, ujawnił, że obecnie około 80% ich oferty stanowią właśnie te wojenne trasy zwane dark tours.
Wśród uczestników dominują turyści z krajów zachodnich i Azji, przede wszystkim z USA i Japonii. Wielu z nich twierdzi, że chce skonfrontować obrazy z mediów z rzeczywistością na miejscu. Idealnym przykładem jest Thomas, kanadyjski pielęgniarz, który w 2024 roku odwiedził Charków. Zauważył, że w porównaniu do Kijowa i okolic, gdzie część zniszczeń została już odbudowana lub opatrzona tablicami informacyjnymi, wschód Ukrainy pokazuje dużo bardziej surowy obraz wojny.
Thomas wspominał, że szczególnie poruszył go widok codziennego życia, które toczy się wśród ruin.
„W jednym z budynków była ogromna wyrwa po prawdopodobnie rakiecie, a tuż obok paliło się światło. Zobaczyłem mężczyznę przygotowującego kolację” – opowiadał, choć zachował anonimowość. Doświadczenie to miało na niego ogromny wpływ – po zakończeniu wycieczki zgłosił się jako medyk-wolontariusz do Donbasu, a później rozpoczął studia medyczne na Ukrainie, starając się również o prawo pobytu w kraju.
Dynamiczny rozwój „mrocznej turystyki” wywołuje jednak liczne dyskusje o jej etyczny wymiar. Krytycy zwracają uwagę, że odwiedzanie miejsc tragedii może prowadzić do wykorzystywania cierpienia ofiar dla celów komercyjnych. Szczególnie w pierwszych miesiącach po wyzwoleniu części terenów okupowanych pojawiały się nawet oskarżenia o „tańczenie na grobach”.
Przewodnik Kyryło Zarubin, który oprowadza wycieczki po zniszczonych dzielnicach Charkowa, przyznał, że czasem spotkał się z nieprzychylnymi reakcjami lokalnych mieszkańców, zwłaszcza podczas pracy z zagranicznymi ekipami filmowymi. Podkreślił jednak, że znacznie częściej Ukraińcy witają gości z otwartością i wdzięcznością za wsparcie udzielane przez ich kraje.
Choć skala tego zjawiska jest na razie niewielka, na Ukrainie funkcjonuje już kilkanaście firm organizujących wycieczki do miejsc związanych z wojną. Ceny podstawowych tras wahają się zwykle od 150 do 250 euro za osobę.
Eksperci z Ukraińskiej Agencji Rozwoju Turystyki zwracają uwagę, że powoli kształtuje się nowy model turystyki, obejmujący miejsca upamiętniające ofiary wojny i wysiłek społeczeństwa w obronie wolności. To dowód na to, że turystyka wojenną może stać się trwałym elementem ukraińskiego krajobrazu turystycznego, także po zakończeniu konfliktu.
