Już za dwa lata w supermarketach może pojawić się żywność zmodyfikowana genetycznie, która nie będzie wymagała specjalnego oznakowania. Takie zmiany w prawie zatwierdził niedawno Parlament Europejski, łagodząc dotychczasowe surowe regulacje dotyczące tej kategorii produktów.
Choć przepisy zostaną złagodzone, standardy bezpieczeństwa pozostaną na wysokim poziomie. Nowe odmiany roślinowe, powstałe dzięki zaawansowanym technikom genetycznym, będą musiały spełniać identyczne wymogi jak rośliny uzyskiwane tradycyjnymi metodami hodowlanymi, na przykład przez selekcję czy krzyżowanie. Oznacza to, że przypadkowe czy niesprawdzone genetycznie modyfikacje nie będą dopuszczone do sprzedaży.
Nowe regulacje mają wejść w życie około połowy 2028 roku, a kraje Unii Europejskiej już wyraziły na nie zgodę.
Coraz bliżej upraw bardziej odpornych na zmiany klimatu i bogatszych odżywczo
Zwolennicy rewizji przepisów wskazują na szanse, jakie oferuje łatwiejsze wprowadzenie do obrotu genetycznie zmodyfikowanych produktów. Mogą to być m.in. rośliny dające obfitsze plony, wytrzymujące suszę czy posiadające lepsze właściwości odżywcze. Poza granicami Unii Europejskiej już dostępne są na przykład odmiany kukurydzy, ryżu czy pszenicy wymagające znacznie mniej wody, a także banany i grzyby, które nie tracą świeżości poprzez brązowienie.
Naukowcy mają również nadzieję, że zmniejszenie biurokracji ułatwi prowadzenie badań nad nowymi odmianami.
Jednak przeciwnicy tej regulacji podkreślają, że konsumenci powinni mieć prawo wyboru, czy chcą kupować produkty GMO. Obawy budzą także konsekwencje ekonomiczne dla rolników oraz możliwe negatywne oddziaływanie na naturalne ekosystemy, jeśli zmodyfikowane rośliny rozpoczną dominować na rynku.
Jakie techniki genetyczne obejmą nowe przepisy? Podział na dwie kategorie
Nowe regulacje skupiają się na tzw. "nowych technikach genomowych" (NGT), za pomocą których w precyzyjny sposób modyfikuje się genom roślin. Metody te mogą obejmować zarówno drobne, jak i znaczne zmiany genetyczne. Czasem odróżnienie roślin powstałych dzięki technikom takim jak CRISPR/Cas od tradycyjnych jest praktycznie niemożliwe.
Z prawnego punktu widzenia wprowadzono dwie kategorie takich modyfikacji:
- NGT1 – gdzie ingerencje w genom są łagodniejsze. Produkty w tej grupie nie będą wymagały specjalnych badań ani oznakowania i będzie można je sprzedawać w sklepach bez dodatkowych formalności. Dotyczy to również pasz. Ponadto nie przewidziano w tym przypadku kontroli upraw następczych na polach.
- NGT2 – gdzie modyfikacje genetyczne są poważniejsze, np. gdy do rośliny wprowadzane są geny obce, takie jak te pochodzące z bakterii. Do tej kategorii należą również rośliny syntetyzujące substancje toksyczne dla szkodników. W tym przypadku nadal obowiązują rygorystyczne procedury kontrolne oraz oceny ryzyka.
Nowe przepisy będą miały zastosowanie zarówno do roślin produkowanych w UE, jak i importowanych, przy czym nasiona muszą nadal być odpowiednio oznakowane. Ponadto genetycznie modyfikowane odmiany nie będą akceptowane w uprawach ekologicznych.
Patenty na nasiona kontra uprawnienia rolników – gorący temat debat
Nowością mają być patenty na zmodyfikowane genetycznie nasiona. Choć europosłowie początkowo chcieli wykluczyć taką możliwość, w trakcie negocjacji zgodzono się na ich wprowadzenie. Komisja Europejska zobowiązała się jednak do wspólnego z grupami interesów opracowania kodeksu etycznego, który będzie regulował kwestie licencjonowania i rozstrzygania sporów, w tym przypadki niezamierzonego pojawienia się opatentowanego materiału genetycznego na polach uprawnych.
Ta zmiana wzbudziła wiele kontrowersji. Niemiecka europosłanka Maria Noichl przyznała, że ograniczenie obowiązku oznakowania wraz ze wzrostem liczby patentów bardziej sprzyja rynkowej przewadze wielkich korporacji niż rzeczywistym innowacjom. Ostrzegła, że może to osłabić pozycję małych i średnich hodowców oraz stać się krokiem ku prywatyzacji zasobów genetycznych.
Podobne stanowisko miał przedstawiciel SPD, który podkreślił, że udzielanie patentów na naturalne cechy roślin grozi zaprzepaszczeniem wielowiekowej pracy hodowców i naturalnych procesów ewolucji.
Niemcy przeciwni zmianom, obawy o dominację korporacji i bezpieczeństwo bioróżnorodności
Minister środowiska Niemiec, Casten Schneider, nazwał porozumienie UE „poważnym błędem”. Niemcy podczas kwietniowego głosowania w Radzie UE wstrzymali się od głosu, jednak większość zakonotowała się na korzyść złagodzenia przepisów.
Martin Häusling z Partii Zielonych skrytykował tę zmianę regulacji, podkreślając, że może ona osłabić zasadę ostrożności, zagrażać przejrzystości i bioróżnorodności oraz wzmacniać monopol wielkich firm nasiennych i chemicznych. Jego zdaniem, taka monopolia nie rozwiąże fundamentalnych problemów rolnictwa, a przeciwnie – może je pogłębić.
Z kolei Jessica Polfjärd, szwedzka europosłanka odpowiedzialna za negocjacje, nazwała porozumienie przełomem, który jej zdaniem podniesie konkurencyjność europejskich rolników i wzmocni europejskie badania naukowe – kluczowe dla bezpieczeństwa żywnościowego.
Mimo usiłowań polityków z frakcji Zielonych, socjaldemokratów i lewicy, zmiany zostały przegłosowane.
