Fałszywe reklamy zachęcające do zakupów w fikcyjnych sklepach internetowych, syntetyczne filmy z udziałem prawdziwych osób czy tzw. influencerzy stworzeni przez sztuczną inteligencję – to tylko część problemu dezinformacji, która codziennie dociera do dzieci i młodzieży spędzających długie godziny w mediach społecznościowych. Skutki tego zjawiska sięgają głęboko w ich psychikę.
Dla wielu nastolatków smartfon stał się nieodłącznym elementem życia, niemal niczym powietrze. Korzystają z niego praktycznie bez przerwy – do rozmów, przeglądania krótkich filmów, robienia zakupów, pozyskiwania informacji czy zamawiania jedzenia. Jednak rzadko zdają sobie sprawę z ryzyk, które niesie ze sobą codzienne funkcjonowanie w cyfrowym świecie.
Umiejętności cyfrowe młodych Polaków pozostawiają wiele do życzenia – ponad 60% nastolatków nie wie, co oznacza termin „deepfake”. Tymczasem spędzają na swoich urządzeniach około pięć godzin dziennie, jak pokazują dane z raportu „Nastolatki” opracowanego przez NASK.
Kongres o zdrowiu psychicznym a walka z dezinformacją
We Wrocławiu odbywa się kongres Re_Mind, jedno z największych krajowych wydarzeń poruszających tematy zdrowia psychicznego. Spotkanie to jest odpowiedzią na narastający kryzys oraz rozpowszechnianie się pseudopsychologii w przestrzeni cyfrowej.
– Obecnie praktycznie każdy może stać się influencerem i kreować swoje przekazy bez żadnej kontroli, zdobywając dostęp do setek tysięcy odbiorców – zauważa Magdalena Wilczyńska z Ośrodka Analizy Dezinformacji w NASK, który aktywnie uczestniczy w kongresie.
Moda na psychologię w social mediach często krzyżuje się z pseudonauką, gdyż porady dają często osoby zupełnie nieposiadające stosownych kompetencji. To szczególnie groźne dla młodzieży, która jest bardziej podatna na manipulacje i fałszywe informacje.
Sztuczni influencerzy – nowe oblicze dezinformacji
Wśród setek kont promujących zmanipulowane lub fikcyjne treści wielu „influencerów” nie prowadzą ludzie, ale postaci stworzone przez sztuczną inteligencję. Przykładem jest fikcyjna Kornelia Nowak, która „pracowała” jako stewardessa i prowadziła perfekcyjne życie. Na jej profilu codziennie pojawiały się zdjęcia i krótkie video z różnych miejsc na świecie, co przyciągnęło tysiące lajków i komentarzy.
Choć pojedyncze takie profile nie generują ogromnych zasięgów, to ich liczba stale rośnie, a tym samym rośnie grupa odbiorców, którą manipulują. Często takie konta powstają z zamiarem wpływania na opinie polityczne poprzez wywoływanie negatywnych emocji – strachu, gniewu czy nieufności.
– Dezinformacja służy podsycaniu podziałów społecznych i osłabianiu zaufania do instytucji oraz ludzi – podkreśla Wilczyńska.
Fałszywe informacje a rozwijający się mózg nastolatków
Mózgi dzieci i młodzieży ciągle się rozwijają, zwłaszcza obszary związane z emocjami, oceną ryzyka i krytycznym myśleniem. Układ nagrody wrażliwie reaguje na nowości, emocjonalne treści i sympatię ze strony rówieśników.
Algorytmy platform społecznościowych preferują materiały budzące silne reakcje, co sprzyja rozpowszechnianiu dezinformacji bardziej niż rzetelnych informacji. Młodzi często oceniają wiarygodność przekazów na podstawie liczby polubień czy popularności nadawcy, co prowadzi do mylnego utożsamiania popularności z prawdziwością.
– Nadmiar informacji powoduje przeciążenie poznawcze, przez które mózg szuka uproszczeń i szybciej poddaje się manipulacji – dodaje Ewa Domańska.
Reakcje platform i ich odpowiedzialność
Niestety, serwisy społecznościowe rzadko biorą pełną odpowiedzialność za pojawiające się fałszywe i szkodliwe treści. Z raportu NASK wynika, że zaledwie 12% zgłoszonych przez ekspertów materiałów zostało usuniętych, a ponad 20% z nich nadal pozostaje w sieci, mimo że łączna liczba zgłoszeń przekroczyła 47 tysięcy.
W praktyce częściej stosuje się tzw. moderację, ograniczając zasięg lub oznaczając treści jako wątpliwe, co nie usuwa ich całkowicie. Takie zwłoki w działaniu dają materiałom możliwość dotarcia do ogromnej liczby odbiorców zanim zostaną zablokowane.
– Każde usunięcie to w pewnym sensie porażka, bo często platformy same ignorują własne regulaminy, a materiały zdążają już osiągnąć duże zasięgi – mówi dyrektor NASK, Radosław Nielek.
Codzienna praca polega więc na nieustannym monitoringowaniu treści przez zespoły analityczne, które identyfikują dezinformację i dokumentują zgłoszenia do platform.
Co gorsza, fałszywe i manipulacyjne materiały generują bardzo duże zasięgi, które przekładają się na zyski reklamowe serwisów.
– Dlaczego takie treści nie są usuwane natychmiast? Moim zdaniem dlatego, że platformy na nich zarabiają – przyznaje wicepremier i minister cyfryzacji Krzysztof Gawkowski. – Im więcej kontrowersyjnych wpisów, tym więcej odsłon, klików i dochodów. Nie widzę innej przyczyny.
Jak wspierać dzieci w świecie dezinformacji?
– Bez jasnych regulacji państwo jest na przegranej pozycji względem globalnych platform cyfrowych, ale rola rodziców, opiekunów i nauczycieli jest równie kluczowa. To oni mogą wyposażyć młodych ludzi w umiejętności krytycznego myślenia i zdrowego podejścia do treści online, a także reagowania na treści nieodpowiednie, jak przemoc, manipulacja czy pornografia – podkreśla Ewa Domańska.
Walka z fałszywymi informacjami nie opiera się tylko na ich usuwaniu, ale przede wszystkim na rozwijaniu kompetencji medialnych oraz edukacji informacyjnej.
Chodzi o naukę świadomego, odpowiedzialnego korzystania z mediów i umiejętności analizowania przekazów, które napotykają dzieci i młodzież.
W publikacji „Era (dez)informacji” NASK wskazuje, że edukacja medialna powinna być fundamentem nowoczesnego wykształcenia, pozwalającym na bezpieczne funkcjonowanie w świecie pełnym informacji i manipulacji.
Dezinformacja przestała być problemem jedynie politycznym – obecnie angażuje także zdrowie psychiczne młodego pokolenia.
Dzieci dorastają w erze, gdzie każda emocja może zostać wzmocniona przez algorytmy, a nieprawdziwe informacje błyskawicznie rozprzestrzeniają się na całym świecie. Dlatego równie ważne, co odporność psychiczną, jest wykształcenie odporności informacyjnej.
Rozmowy z dorosłymi oraz krytyczne myślenie to kluczowe narzędzia, które pomogą młodym użytkownikom zachować równowagę i bezpieczeństwo w cyfrowym życiu.
