Niska dzietność to zjawisko ogólnoświatowe, a nie lokalna katastrofa – podkreśla prof. Irena E. Kotowska z SGH, ekspertka demografii. Wskazuje, że choć Polska może nieznacznie poprawić wskaźniki urodzeń, to jednak ich liczba będzie stopniowo maleć.
Profesor zwyczajna i Honorowa Przewodnicząca Komitetu Nauk Demograficznych PAN, Irena E. Kotowska, tłumaczy, że niska płodność jest charakterystyczna dla etapu post-tranzycyjnego rozwoju demograficznego. Ten okres to rezultat przejścia od dawnych, tradycyjnych wzorców wysokiej dzietności i wysokiej śmiertelności do nowoczesnego modelu, gdzie żyjemy dłużej, ale rodzi się mniej dzieci.
Jeszcze w latach 70. XX wieku uważano, że wskaźnik dzietności utrzymujący się około 2,1 zapewni odtwarzanie pokoleń. Jednak dzisiaj więcej niż połowa państw, obejmujących niemal 66% światowej populacji, ma współczynnik urodzeń poniżej tego poziomu.
Od lat 70. niska dzietność staje się trwałą tendencją, a w Polsce to zjawisko obserwujemy od lat 90. Coraz więcej krajów boryka się z bardzo niskim współczynnikiem urodzeń – poniżej 1,3, co jest sytuacją bezprecedensową w ostatnich dekadach. Nie należy jednak nazywać tego katastrofą – to ewolucyjna, a nie kryzysowa zmiana globalna.
Ekspertka wyjaśnia dalsze konsekwencje: liczba ludności kurczy się, a społeczeństwo się starzeje. Coraz więcej osób to seniorzy powyżej 65. roku życia, a maleje odsetek ludzi młodych i zdolnych do reprodukcji. Pomimo ewentualnego wzrostu płodności, nadal utrzyma się spadek urodzeń ze względu na zmiany struktury demograficznej. Dlatego kluczowe jest raczej spowolnienie tempa tego zjawiska niż próba jego całkowitego odwrócenia.
Według prof. Kotowskiej, wiele czynników wpływa na decyzje o posiadaniu potomstwa – dostęp do mieszkania, stabilność zatrudnienia czy relacje partnerskie. Ich znaczenie jednak zmienia się w zależności od indywidualnych oczekiwań względem życia rodzinnego. Państwo może wprowadzać polityki wspierające rodziny, takie jak urlopy ojcowskie i rodzicielskie, ale to nie gwarantuje ich szerokiego wykorzystania, zwłaszcza przez mężczyzn. Nierówny podział obowiązków rodzinnych między kobietami a mężczyznami nadal stanowi barierę dla rodzicielstwa. Również rola pracodawców i związków zawodowych w zapewnieniu stabilności zatrudnienia jest istotna.
W dyskusji o dzietności nie można pominąć kwestii wsparcia rodzin borykających się z przewlekłymi chorobami czy trudnościami losowymi. Uruchomienie dłuższych urlopów dla rodziców wcześniaków to tylko krok, a bezpieczeństwo rodzin walczących z chorobami musi być wpisane w politykę społeczną.
Kolejnym ważnym aspektem jest sytuacja zdrowia reprodukcyjnego. W Polsce temat ten jest silnie upolityczniony, a programy leczenia niepłodności wymagają nie tylko większego finansowania, ale też edukacji sexualnej i prozdrowotnej od najmłodszych lat. Wciąż pokutuje wstyd związany z procedurą in vitro, pomimo że niepłodność dotyka coraz większej liczby ludzi.
„Badania międzynarodowe z ostatnich lat pokazują, że znaczna część osób w wieku 42-50 lat, które chcą mieć dzieci lub więcej dzieci, zmaga się z niepłodnością – dotyczy to szczególnie kobiet.”
Profesor podkreśla, że późniejsze decyzje o dziecku mają wpływ na zmniejszenie faktycznej liczby potomstwa, ponieważ wcześniej podjęta próba zajścia w ciążę pozwoliłaby szybciej zdiagnozować ewentualne problemy i rozpocząć leczenie.
Wśród przyczyn obniżonej płodności wymienia się styl życia, zanieczyszczenie środowiska, a także czynniki takie jak mikroplastik. Paradoksalnie postęp medycyny, pozwalający przeżyć osobom z problemami zdrowotnymi, również obniża potencjał rozrodczy populacji. Dodatkowo choroby przewlekłe, otyłość czy nowotwory wśród młodych osób ograniczają możliwości zajścia w ciążę.
Brakuje świadomości społecznej na temat tych wyzwań, dlatego edukacja zdrowotna powinna być fundamentem każdej polityki prorodzinnej.
Co więcej, prof. Kotowska przypomina o niepokojach społecznych, które również wpływają na decyzje o rodzeniu dzieci.W Polsce około 80% osób w wieku 18-59 lat wskazuje na strach przed wojną jako poważne źródło lęku. Obawy te dotyczą także restrykcji praw reprodukcyjnych po decyzji Trybunału Konstytucyjnego z 2020 roku, co znacząco wpływa na plany związane z urodzeniem pierwszego i kolejnych dzieci, zwłaszcza wśród kobiet.
Na koniec ekspertka stwierdza: choć powrót do poziomu zastępowalności pokoleń jest już nierealny, Polska może nieznacznie poprawić wskaźnik płodności. Zauważa jednak pozytywne aspekty zmian demograficznych, takie jak wydłużanie się życia w zdrowiu czy historyczny przełom – Polska stała się krajem przyjmującym migrantów, którzy w 2024 roku stanowią ok. 7% matek nowo narodzonych dzieci. Migracje nie odwrócą trendu spadkowego, ale mogą go złagodzić.
