Prof. Irena E. Kotowska z Instytutu Statystyki i Demografii SGH podkreśla, że spadek płodności to zjawisko o charakterze globalnym, a nazywanie go katastrofą jest błędem. Zaznacza, że Polska może próbować podnosić wskaźniki urodzeń, ale nie zatrzyma to tendencji spadkowej.
Reporter: Obserwujemy kolejny spadek współczynnika dzietności – w zeszłym roku był to poziom 1,068. Czy to oznacza katastrofę demograficzną?
Prof. Kotowska: Niska płodność to element aktualnego etapu rozwoju demograficznego, który obejmuje coraz więcej państw na świecie. Mówimy o tzw. fazie post-tranzycyjnej, kiedy przechodzimy od dawnych wzorców licznych potomków i wysokiej śmiertelności, do nowoczesnej rzeczywistości, gdzie ludzie żyją dłużej, ale rodzi się mniej dzieci.
Jeszcze w latach 70. demografowie zakładali, że w nowoczesnym świecie wskaźnik dzietności utrzyma się na poziomie około 2,1, co zapewniałoby zastępowalność pokoleń. Niestety, rzeczywistość jest inna – aktualnie ponad połowa krajów oraz blisko dwie trzecie światowej populacji charakteryzują wskaźniki niższe niż 2,1.
Już od lat 70. obserwujemy tzw. spadek płodności poniżej progu reprodukcji, w Polsce widoczny od lat 90. W coraz większej liczbie państw odnotowujemy niską (< 1,5) lub bardzo niską (< 1,3) dzietność. To zjawisko utrzymuje się od trzech dekad i nie można traktować go jako katastrofy, ale raczej jako zmianę o globalnym charakterze.
Reporter: Pojawiają się komentarze mówiące, że „wymieramy” – czy podziela Pani takie stanowisko?
Prof. Kotowska: Nie wymieramy, ale faktycznie nas ubywa. Mówimy o depopulacji, co wynika z niskiej dzietności utrzymującej się od końcówki lat 90. To przekłada się na zmiany struktury wiekowej społeczeństwa – coraz więcej jest seniorów powyżej 65 lat, a coraz mniej ludzi w wieku rozrodczym (15-49 lat) i pracującym (20-64 lata). Skutkuje to przewagą zgonów nad urodzeniami. Nawet gdybyśmy podnieśli wskaźnik płodności, liczba urodzin będzie nadal malała. Kluczowe jest więc, by spadek był jak najwolniejszy, a nie koncentrować się co roku na samym spadku liczby narodzin. Interesuje mnie raczej, ile dzieci urodziło się dzięki programom takim jak in vitro – to pozytywny sygnał w walce z tym trendem.
Reporter: Rząd informuje, że centralne finansowanie in vitro pozwoliło na narodziny 15 tysięcy dzieci. W debacie publicznej wskazuje się wiele przyczyn niskiej dzietności, m.in. brak mieszkań czy stabilności zatrudnienia. Czy badania potwierdzają te czynniki?
Prof. Kotowska: Tak, kwestie mieszkalnictwa, pewność zatrudnienia czy relacje rodzinne mają wpływ na decyzje o dziecku. Jednak ich rola jest różna, zależy od indywidualnych oczekiwań wobec życia i rodziny. Państwo nie kontroluje trwałości i jakości relacji partnerskich. Wprowadzanie praw takich jak urlop ojcowski czy rodzicielski to ważny krok, ale nie gwarantuje automatycznego ich wykorzystania przez ojców. Nadal obowiązuje nierówny podział ról i obowiązków w rodzinie, co często hamuje chęć powiększenia rodziny.
Stabilizacja pracy to także kwestia odpowiedzialności pracodawców i związków zawodowych, które często zawodzą. Z kolei w polityce rodzinnej trzeba uwzględnić osoby dotknięte przewlekłymi chorobami czy kryzysami zdrowotnymi w rodzinie – obecne wsparcie jest niewystarczające.
Kolejnym ważnym aspektem jest zdrowie reprodukcyjne, które w Polsce jest tematem mocno politycznym. Programy leczenia niepłodności potrzebują nie tylko wsparcia finansowego, ale także rzetelnej edukacji na temat płodności i procedur takich jak in vitro. Wciąż wiele osób obawia się otwarcie mówić o niepłodności, choć to choroba, która dotyka coraz więcej par.
Międzynarodowe badania przeprowadzone w latach 2020-2023 wskazują, że znacząca część kobiet i mężczyzn w wieku 42-50 lat nie spełniła swoich planów rodzicielskich z powodu niepłodności – dotyczy to zarówno osób bezdzietnych, jak i tych, które mają mniej dzieci niż zamierzały.
Reporter: Czy chodzi o zbyt późną decyzję o dziecku?
Prof. Kotowska: Opóźnienie w podejmowaniu decyzji prokreacyjnych może wpływać na mniejszą niż planowana liczbę dzieci. Nie tylko dlatego, że płodność kobiety maleje z wiekiem, ale również dlatego, że wcześniejsze próby zajścia w ciążę mogłyby przyspieszyć diagnozę ewentualnych problemów z płodnością.
Za główne przyczyny niepłodności uważa się styl życia, zanieczyszczenie środowiska, w tym mikroplastiki, a także zmiany w zdrowiu populacji. Postęp medycyny umożliwia przeżycie osób o niższym potencjale zdrowotnym. Do tego dochodzą choroby przewlekłe, otyłość i nowotwory, które coraz częściej dotykają młodych – wszystkie te czynniki mogą ograniczać zdolność do poczęcia.
Brakuje społecznej świadomości tych wyzwań, dlatego propagowanie edukacji zdrowotnej od najmłodszych lat powinno być kluczowym elementem polityki wspierającej rodzicielstwo.
Reporter: A jak sytuacja międzynarodowa wpływa na decyzje dotyczące posiadania dzieci?
Prof. Kotowska: W kontekście niskiej dzietności często pomijamy ograniczenia związane z niepewnością w otoczeniu czy zagrożeniami globalnymi. Wstępne wyniki badań pokazują, że około 80% Polaków w wieku 18-59 lat żyje pod silnym lękiem przed wojną – podobne odczucia zgłaszają także mieszkańcy Estonii, Mołdawii czy Czech. W Polsce dodatkowo obawy prokreacyjne potęguje ograniczony dostęp do legalnej aborcji po orzeczeniu TK z 2020 roku. To znaczna bariera w podejmowaniu decyzji o pierwszym lub drugim dziecku, zwłaszcza wśród kobiet.
Reporter: To znaczy, że niskiej dzietności nie da się odwrócić?
Prof. Kotowska: Sytuacja jest trudna, ale Polska może nieco poprawić wskaźniki płodności. Pełny powrót do poziomu zastępowalności pokoleń nie jest już możliwy. Nie powinniśmy jednak mówić o kryzysie demograficznym, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę, że czas życia w zdrowiu się wydłuża, a Polska stała się krajem, do którego przybywa coraz więcej migrantów.
W 2024 roku około 7% nowonarodzonych dzieci to potomkowie cudzoziemek. Migracje nie odwrócą trendów urodzeniowych, ale mogą je spowolnić. Warto także dostrzegać pozytywne aspekty tych przeobrażeń demograficznych, które są częścią post-tranzycyjnego modelu reprodukcji ludności.
